JIRITAANKA UMADI JIRTO WAXAY KU XIDHANTAHAY JIRITAANKA LUUQADEEDA
Luuqada waxaa lagu tilmamaa inay ka mid tahay muuqaalada nololeed ee Bani’aadamka sidaa tarteed baa waxaa la timamaa inay ka mid tahay waxyaabaha door muhiimka ah ka qaata jiritaanka ummada caalamka aan ku noolahay waxaa looga hadlaa dunida in ka badan 7,000 oo luuqadood ku waas oo kala gadisan dalka papua oo kaliya ayaa lagu tilmaamaa in looga hadlo 852 luuqadood dalkaas oo ka tirsan qaarada Yurub. Dadka dunida ku noola waxaa lagu qiyaasaa 7.62billion tirakoobkii u danbeeyey.
Luuqadu waa mid ka mid ah dhaxalka ugu mihiimsan ee laga dhaxlo Hooyo ama Bulsho waana habka ugu wanaagsan ee dadku ku wada xiriiraan waana afgarashada , Qoomiyadaha iyo shucuubta kala ga disan isku afgartaan. Hay’ada dhaqanka iyo cilimga Qaramada Midoobay u qaabilsan ee UNESCO waxay sheegaysaa in 2,500 oo luuqadaha dunida laga hadlo ay khatar ugu jiraan inay dhintaan (lumaan) waxaa kale oo ay leedahay labadii isbuucba ee kasta ay dhunta hal luuqad oo ka mid ah ay dhunto waxaa kale oo ay sheegaysaa 516 ka mid ah luuqadahaas ayaa qarka u saaran inay dhintaan oo ay tirtirmaan boqolka sanno ee soo socota, Luqadahaas 46 ka mid ah hal qof ayaa manta ku hadla iyo wax ka sii yar.
Luuqadaha adduunka loogu hadli badan yahay waxaa ka mid ah Shiinayska, Isbaanishka, Hinduuga ,Ingiriisiga iyo Carabiga waa shatnta ugu horaysa sida ay u kala horeeyaan. Fartii ugu horaysay ee la qorona waa tii faracinadu is ticmaali jirtay Luuqada dunida ugu xarfo badan waa luuqada Kaamboodiya oo leh 75 xarfood, Qaabka ay u qormaana farta ugu baahsan waa farta laatiinga ee ay farteena soomaligu ku qorantahay. Luuqadaha rasmiga ee Qaramada Midoobay (UN) looga hadlo waa lixdaan luuqadood oo kala ah Ingiriisi, Faransiis, Carabi, Ruusiyaanka, Shiinays iyo Isbaanish. Hadaba wadanka luuqado badan oo si rasmi ah u adeegsada waa dalka Koonfur afrika oo looga hadlo luuqado garaaya 11 luqadood.
5 Shanta luuqadood ee aan kor ku soo xusnay Ayaan fiirin donaa dadka ku hadla mid kasta tirada ay dhanyihiin:
1. Shiinaha : 897 billion oo qof
2. Isbanishka : 436 million oo qof
3. Ingiriika : 360 million oo qof
4. Hindi : 329 Million oo qof
5. Carabiga : 290 million
Sidaa darteed dunidii oo noqotay hal tuulo ama hal qol waxaa xaqiiqo ah inay luuqadaha waaweyn sida ingiriiska iyo shiinaysku ay luuqadaha yar yar si tartiib tartiib ah u liqayaan . luuqada af Soomaaliga oo ku jira luqadahaas la tilmaamay inay dhumayaan Ayaan tilaami donaa waxyaabha sababaha u ah lumitaankiisa waxaana ugu horeeya ka mid ah :
B) ku Badhxida luuqadaha qalaad sida ingiriiska iyo carabiga
T) Musalsalka laga turjumay filimaanta qalaad (FANBAROJO)
j) Warbaahinta oo sidii la rabay aan u istimaalin oo ku tacadida adeesigeeda
kh) dhalinyarada oo ku soo kordhisay erayo aan ka mid ahayn luuqada lakin ayga kaliya ay isku fahmaan.
X) Qoraalada lagu qoro baararka jidadka laga taago ee xayeysiiska ah intaas in ka kaleba waa u sabab.
Soomaaliya oo ah wadanka kaliya ee qaarada Afrika ee ku hadla hal Luuqad kaliya ka ma hadlayo lahjado iyo wixii la mid ah, hadaba si ay u sii jirto qarniyada soo socda waxay u baahantahay halgal weyn oo loo galo sidii loo badbaadin lahaa waxa uuna xil ka saaranyahay dadka Soomaaliyeed siday u badbaadin lahaayeen si gaar waxaan u soo jeedinayaa dadka maamula goobaha waxbarsha inay xilgaar ah iska saaraan siiba jaamacadaha oo ay ku daraan maadooyinka laga bixiyo oo waliba ay ka dhigaan ku wa ugu horeeya sida wadada dunidaba marka aad jaamacad u aado waxaa lambarka koobaad ah inaad luuqadooda barto oo ay waajib kugu tahay. Waxaa kale oo aan si gaar dardaaran u soo jeedinayaa Hooyada soomaaliyeed meel kasta oo ay joogto in ay Ilmahooda (caruurtooda) ay ku dadaalaan inay kula hadlaan Af Soomaali siiba kuwa jooga Qurbaha (dibada) sidoo kale madaxda iyo masuuliyiinta inay qaabka ay hada u dhaqamaan badalaan oo ay ka daayaan badhxida ay ku badhaxayaan luuqadaha kale marka ay nala hadlayaan iyo cid kasta oo Soomaali ah xil ayaa ka saaran ilaalinta Afkeena Hooyo.
Waxa aan shaki ku jirin hadii ay inaga lunto in aynu inaguna lumayno waxaana taarikhda lagu hayaa marka la rabo in bulsho la dhalan rogo halka ugu horeeya ee la abaaro waa in laga badalo afka ay ku wadda hadlaan ee u gaarka ah Tusaale ahaa waxaa jirtay Qiso laga wariyo islaan madaw ah oo ku noolayd wadan ka mid ah Wadamada la isku yiraahdo iskandaneefiyaanka hal kaas oo taarikh ahaan la ogyahay dad madaw oo qaaradan Afrika u dhashay inay ku noolaan jireen ayaa waxay ku dardaaratay in marka ay dhimato aan maydkeeda la aasin (duugin) markii la weydiiyeyna sababtana waxay ku jawaabta in ay arkaan dadka ka danbeeya muqaalkeeda oo la ogaado in dad madaw ay ku noolaanjireen waxaana dhalan roga ku dhacay dadkii halkaa ku noolaa ee ay islaantaasi ka mid ahayd ugu horaysay dhalan roga ku dhacay Afkoodii ka dibna sidaa ay oga tirtirmeen.
Ugu danbayn soo jeedintayda ugu danbaysa waxaan u jeedinayaa Qalinlayda Soomaaliya inay sameeyaan kacdoon lagu badbaadinayo Afkeena hooyo. Mahadsanidiin.
FG: qormadan hadii aad la dhacday waad ku soo qori kartaa bartaada facebook lakiin waa in aadan ka Jarin Magaca qoraaga hadii kale Waa dhac.
W/Q Xaashi Nuur Cabdiqadir (Waddani)
